Aduktur Murad Wilfried Hofmann ilul deg 1931, yerna yeɣra lqanun. Hofmann yeqdec d adiplumati 31 n yiseggasen, yerna ifuk amecwaṛ-nnes n uqeddic d anmahal (ambassadeur) n Lalman deg Ldzayer ed Meṛṛuk.
Hofmann yeqqel d Ineslem deg 1980, yerna iḥujj-d seg Mekka acḥal d tikkelt. Gar 1983 ed 1987,
yeqdec d anemhal n usselɣu (directeur de l’information) deg Temsisit Taṭlasit. Deg 1992, yessuffeɣ-d adlis n « Der Islam als Alternative » (Lislam d Tamlellit [alternative]), d adlis ay yeqqlen mechuṛ yerna ssuqqlen-t-id ɣer waṭas n yilsawen. Sakkin, deg 1996, Hofmann yessuffeɣ-d adlis n « Reise nach Mekka » (Ṣṣfer ɣer Mekka). Ma deg 1999, Hofmann iɛawed-as taɣuri i tsuqilt-nni n Leqran ay d-iga Max Henning ɣer talmani. Ma deg 2000, Hofmann yessuffeɣ-d adlis n « Der Islam im 3. Jahrtausend“ (Lislam deg umagim [millénaire] wis tlata]“.
Hofmann yettwaɛraḍ-d aṭas akken ad yeg isaragen, yerna, ass-a, la yettekkay deg waṭas n yisaragen ay d-yettilin deg Tuṛuft, deg Yiwunak Yeddukklen ed tmura tinselmin.
Islamische Zeitung : Mass Hofmann, kecc tzedɣeḍ deg temdint n Aschaffenburg, deg Lalman, am wakken ay tzedɣeḍ deg temdint n Sṭembul, deg Ṭṭerk. Maca anda ay yettaɛjab lḥal ugar?
Murad Hofmann : Deg unebdu, zeddɣeɣ deg Ṭṭerk, ma deg tegrest, zeddɣeɣ deg Lalman. Bɣiɣ ad ḥulfuɣ ama i unebdu, ama i tegrest, imi, deg Lalman, tikkal ur nettḥulfu i wemgerrad gar-asen. Deg Lalman, tagrest tettas-d s tidet, ɣas ma yella yettismiḍ lḥal ugar n tmura niḍen, maca da, kullec la itteddu akken yessefk.
Amek ay tettwaliḍ tagnit deg Sṭembul ussan-a, ladɣa deg wayen yerzan tudert n yal ass?
Ṭṭerk attan, ussan-a, deg teswiɛt iweɛṛen ama seg yidis n tdamsa, ama seg yidis n tsertit! Asmi ay uɣeɣ tameṭṭut-inu (d Taṭerkit), 25 n yiseggasen aya, idrimen n Ṭṭerk llan sɛan azal. Yiwen n umaṛk almani yeswa 14 n tliratin tiṭerkiyin. Ass-a, yiwen n umaṛk almani yeswa 623.000 n tliratin tiṭerkiyin. Seg tama niḍen, aql-iyi ttuqennɛeɣ adabu aṭerki yebɣa ad yegdel (ad yemneɛ) tuddna deg tmesgidiwin (lejwameɛ), maca adabu yebɣa ad yeg aya cwiṭ, cwiṭ. Deg tazwara, nnan-d llan bɣan ad rren timesgidiwin akk ad tteddnent ɣef yiwet n teswiɛt. Nnan-d aya d ayen ara « yesselhun » tuddna, maca lemmer ad d-yili waya, aṭas n yimaddanen ara d-yafen iman-nsen war axeddim. Imir-a, ɣef wakken nesla, adabu yegdel (yemneɛ) asseqdec n yimesmeɣren (haut-parleurs) deg 65 n tmesgidiwin deg temdint n Fatih, yerna, ɣef leḥsab n udabu, mi ara d-ddnen lecyax deg wanect-a akk n tmesgidiwin, aya itteg “lḥess d ameqran”. Deg temdint n Fas, deg Meṛṛuk, llant 330 n tmesgidiwin. Mi ara d-ddnen lecyax deg tmesgidiwin-a ɣef tikkelt, d ayen icebḥen. Taɣect n tuddna tettaweḍ arma d iceṛfan ay d-yezzin i temdint-a, yerna aya yecbeḥ s waṭas. Maca ma tkemmel akka, tikkelt ay d-itteddun, ahat, i wakken ad ḥebsen aya, ad gezmen trisiti, sakkin ad neqqim acḥal n wussan ur nsell i tuddna. Ahat akka ara gen i wakken ad ḥebsen tuddna.
Ussan-a, yegget wawal ɣef “Lislam n Tuṛuft [euro-islam]“, d acu ara tiniḍ deg wanect-a?
Tamezwarut, d Bassam Tibi [1] ay d amezwaru ay yesqedcen awal-a, yerna, ad awen-iniɣ kan tidet, ur iyi-yeɛjib “Lislam” ay yebɣa netta. Nekk, ar ass-a, werɛad ur sqedceɣ awal-a imi ay ttwaliɣ imdanen ay t-yesseqdacen d wid ay yebɣan tameddurt aydeg ara tili waṭas n “Tuṛuft” ed cwiṭ kan n Lislam.
Ɣas akken, nekk daɣen ttwaliɣ Lislam yesɛa llun-nnes deg yal tamurt aydeg yella. Ɣef umedya (lemtel), mmuqqlet ɣer Lislam deg Yiwunak Yeddukklen n Temrikt. Ɣef wakken ttwaliɣ, yella ussirem akken ad yesɛu Lislam ad yesɛu azekka icebḥen deg tmurt-a. Din, Lislam iḥuza-t aṭas yedles n yiberkanen n Temrikt, yerna yedder s ljehd n liman n yiberkanen-a. Nnig waya, deg Yiwunak Yeddukklen, llan aṭas n Yinselmen aggagen (intellectuals), imi amur ameqran seg yiminigen inselmen ay itteddun ɣer Yiwunak Yeddukklen ttasen-d ɣer tmurt-a d inelmaden.
Ɣef waya, amur ameqran seg Yinselmen n Yiwunak Yeddukklen d isdawanen (universitaires), yerna lumma tineslemt n Yiwunak Yeddukklen d nettat ay yesɛan aṭas n yesdawanen ma nquren-itt ɣer trebbaɛ n ddyanat niḍen deg tmurt-a. S waya, yal 5 yemsujjiyen (iṭbiben) deg Marikan, ad naf yiwen seg-sen d Ineslem. Nnig waya, aṭas seg-sen, asmi ay llan d inelmaden, ɛezmen ad ttṣeddiqen 10% seg yedrimen ay rebbḥen i lmend n Lislam. Yerna, win yellan d imsujji (aṭbib) deg Marikan, ɣas ini d ameṛkanti.
Deg wussan-nni imezwura n Ctembeṛ [2001], uqbel ma llant-d tedyanin-nni n twaɣit, ttekkaɣ deg yiwet n temlilit deg Chicago, tga-tt ISNA [Islamic Society of North America – Tiddukla Tineslemt n Temrikt n Ugafa]. Deg temlilit-a, ttekkan azal n 33.000 n Yinselmen n Marikan, ugar n wezgen seg-sen d ilemẓiyen n qell n 24 n yiseggasen, yerna amur ameqran seg-sen d tisednan (tilawin). Yella-d yiwen n usarag aydeg qedceɣ d aselway n temlilit, d asarag aydeg ara d-mlilen Wudayen, Imasiḥiyen ed Yinselmen, yerna aseqqamu n umager n usarag-nni llan deg-s 20 n Yinselmen, 19 seg-sen d imsujjiyen (iṭbiben). S waya, ttwaliɣ tawennaḍt am ta tezmer ad d-tarew ayen umi nezmer ad nsemmi Lislam amarikani, imi din, llan waggagen (intellectuels) ugar n wanect llan deg trebbaɛ tinselmin deg tmura niḍen.
Mi twalaḍ tugniwin n tedyanin n 11 Ctembeṛ, d acu umi tḥulfaḍ d amezwaru?
Deg tazwara akk, xemmemeɣ yezmer lḥal, ahat ad ilin d ikamikazen-nni n Japun ay igan tiyita-a imi ay bɣan ad d-rren ttaṛ ɣef wayen ay gan Yimarikaniyen deg Nagasaki ed Hiroshima. Maca, cwiṭ kan sakkin, banent-iyi-d lumuṛ, dɣa nniɣ-as deg wul-inu: “Ad yeṣṣer Ṛebbi Inselmen”.
Yella yessefk fell-aɣ, nekkni s Yinselmen, ad nberri seg Ben Laden uqbel ma ḍrant-d tedyanin-a. Nekk, uqbel ass-nni, werjin sliɣ awal ɣef Lqaɛida, maca nesla yagi awal ɣef Usama Ben Laden. Deg Lislam, Ineslem ur yettalas ad yessekfeṛ Ineslem niḍen, yerna ula d Ben Laden ur nettalas ad d-nini fell-as aya. Deg tidet, amdan-a yefrurex-d deg yiwen n wenrar yerkan. Leqran yesḥaṛṛem ɣef wemdan ad ineɣ iman-nnes, akken tebɣu tili tegnit. Ɣef waya, xelɛeɣ mi walaɣ kra n yemdanen ay yesɛan amkan s wazal-nnes ɣer Yinselmen, fkan lḥeqq i tenṭagin-a (attentats) n tmenɣiwt n yiman.
Neẓra, deg umezruy n yemdanen, aṭas seg tɣawsiwin tucmitin akk ay d-yellan, llant-d s yisem n ddin yerna gant-tent yemdanen ay iɣilen sɛan lḥeqq. Ɣef umedya, zik, ɣer Yinselmen, llan yimenɣawen (iqettalen) umi ttinin “iḥcayciyen [assassins]”. Imdanen-a llan ttakfen-asen leḥcic (lkif), sakkin ttaznen-ten ad nɣen kra n yemdanen am Nizam Al-Mulk, yerna nitni s timmad-nsen ttmettaten mi ara ddun ad nɣen.
Seg wass n 11 Ctembeṛ ar ass-a, mazal-ik tettwaliḍ imḍebbren ur yellin d inselmen s tmuɣli yelhan neɣ ala?
Murad Hofmann :Ih. Deg weɣmis n Islamische Zeitung, ɣriɣ amek Günther Grass yuwey-d tikli yelhan akked Yinselmen. D acu kann, seg tama niḍen, yessefk ad d-iniɣ seg wasmi ay d-llant tedyanin-nni n 11 Ctembeṛ ar ass-a, werɛad ur d-yelli ussenqed alqayan, deg Marikan, ɣef tsebbiwin ay yessawḍen ɣer tedyanin-a. Yerna tagnit-a mazal-itt ar ass-a deg Marikan: yuɣ lḥal, ar ass-a, deg Marikan, yiwen ur yettalas ad yessenqed neɣ ad inadi ɣef tsebbiwin ay yessawḍen s Ahulukust. Ttawilat n yisalan ur ttajjan yiwen ad d-yenṭeq neɣ ad d-yessefhem tisebbiwin ay yessawḍen s Ahulukust, imi ass-a, wid ay yeḍḍfen ttawilat-a tteddun s lɛeqleyya-nni n “ma yesfehmeḍ-d kullec, ad tsemmḥeḍ kullec“. D acu kan, mi ara qemḍen awal i wid ay yebɣan ad d-sfehmen tisebbiwin n Uhulukust deg Marikan, aya yettɛawan ula d Isṛayil.
Ur nezmir ad d-nessefhem neɣ ad nnadi deg yiẓuran n tedyanin n 11 Ctembeṛ war ma yessaweḍ-aɣ waya ɣer Isṛayil. Skud mazal Isṛayil tetteg lbaṭel, mazal ad d-nnulfun yemdanen am Ben Laden. Iɣlanen Yeddukklen (Nations Unies) yessuffuɣ-d tineɣtusin (résolutions), maca tineɣtusin-a ssefɛalen-tent kan mgal tmura tinselmin am Lɛiraq. Ula d yiwen wass ur nwala tineɣtusin ay yettwasfeɛlen deg leṣlaḥ n Yinselmen. Deg Kacmir, yella yessefk ad d-tili tsefrent (référendum) azal n 40 n yiseggasen aya i wakken ad fernen yimezdaɣen n tmurt-a azekka-nsen! Ma deg wayen yerzan Falesṭin ed Isṛayil, ɣas llant-d aṭas n tneɣtusin n Yeɣlanen Yeddukklen, ula d yiwet seg-sent ur tettwassefɛel deg wenrar!
D acu-tt tenṣiḥt ara tefkeḍ i Yinselmen ay yeddren deg Lalman ed Tuṛuft?
Ugadeɣ lemmer Inselmen ad d-afen iman-nsen deg tegnit aydeg dima ttwaḥqaren yerna dima ḥwajen tallalt. Nekkni s Yinselmen ur nzemmer ad nili nejhed arma nesɛa ayen ara d-nawey d amaynu yerna yenfeɛ i wid ay d-yezzin fell-aɣ, yerna ur yessefk ad nkemmel deg lɛeqleyya-a aydeg nezga nessutur war ma nefka-d kra. Ar ass-a, mazal-aɣ kan nessutur: nebɣa ad nesɛu azref ad nsel i tuddna, nebɣa ad nemḍel imattanen-nneɣ (lmeyytin) akken ay d-yenna ddin-nneɣ, nebɣa ad nesɛu azref ad nezlu iɣersiwen-nneɣ s tmezliwt n leḥlal – nessutur kan izerfan. Ma d wid ay d-yezzin fell-aɣ, ttwalin-aɣ, ula mi ara nettwaqbel gar-asen yerna nettwaqader, nezga nessutur ugar. S waya, wid ay d-yezzin fell-aɣ ur aɣ-qebblen s tidet arma d asmi ara asen-d-nessken nesɛa ayen ara asen-nefk, yerna ayen akken ay nezmer ad asen-t-nefk d ayen ay ten-ixuṣṣen, d ayen ay ḥwajen s tidet. Nekkni nezmer ad ten-nɛawen akken ad ssinfen i wakk tiɣawsiwin-nni tucmitin ay yezzuɣren Ataram (Lɣerb) ɣer uxeṣṣar deg wenrar n yedles. Aṭas n medden, ass-a, ttwalin zemrent tɣawsiwin ad ṣeggment xir n wakken llant ass-a. Aṭas n medden ay yeddan ed yikabaren izegzawen, ma d wiyaḍ, la qqaren ɣef Lislam, ma d wiyaḍ, d Ṛebbi ṣebḥan-S ay ten-id-Iheddun srid ɣer ddin-a. Deg tidet, ula d tisuqilin n Leqran, ama d tid yelhan, ama d tid n diri, akken ma llant zemrent ad d-hdunt amdan ɣer Lislam. Nnig waya, sdeffir tedyanin n 11 Ctembeṛ, amḍan (nombre) n yemdanen ay d-ikeccmen ɣer Lislam ur yenqis! Yagi, ussan-ayyi kan, ḍḍfeɣ-d yiwet n tebṛat sɣur yiwen n umesnafsi (psychologue) ay yeɣran deg Lalman yerna atan la itteddu ad yekcem ɣer Lislam.
[1] Bassam Tibi : d amassan almani n tsertit, laṣel-nnes d asuri, ilul deg Dimecq deg 1944, yerna iqeddec d aselmad deg tesdawiyin n Göttingen, Harvard ed Cornell. Tibi yeqqar ɣef wassaɣen (relations) igraɣlanen, yerna yura-d aṭas n yedlisen ɣef tɣelnaẓri (nationalisme) taɛṛabt, d idlisen ay d-yeffɣen s talmanit, tanglizit ed taɛṛabt.