Αυτή δεν είναι μια ελληνική κρίση. Είναι μια ευρωπαϊκή κρίση, σε δύο μέρη. Πρώτον, η οικονομική κατάρρευση του 2008 προκάλεσε μια παγκόσμια ύφεση εξαιρετικής σοβαρότητας. Σε συνδυασμό με τη διάσωση των τραπεζών, αυτό οδήγησε σε ραγδαία αύξηση των χρεών και των ελλειμμάτων για τις περισσότερες μεγάλες οικονομίες - συμπεριλαμβανομένων και εκείνων της Ευρωζώνης.

Καθώς τα φορολογικά έσοδα μειώθηκαν και η ανεργία αυξήθηκε κατά 2008-09, τα κυβερνητικά ελλείμματα διευρύνθηκαν. Για να γεφυρωθεί το χάσμα, οι κυβερνήσεις δανείζονταν, ανεβάζοντας τα χρέη τους. Για τις χώρες της Ευρωζώνης, μεγάλο μέρος αυτού του δανεισμού είχε ληφθεί από τις ευρωπαϊκές τράπεζες. Οι τράπεζες ήταν ικανοποιημένες με την κατάσταση αυτή, δεδομένου ότι υποτίθεται ότι δεν ήταν δυνατό για ένα μέλος της Ευρωζώνης να χρεοκοπήσει και ως εκ τούτου τα δάνεια ήταν χαμηλού κινδύνου. Οι κυβερνήσεις ήταν ευτυχείς, καθώς φαινόταν να λαμβάνουν φτηνή χρηματοδότηση.

Αλλά υπήρχε ένα πρόβλημα. Γιατί στη δεκαετία της ύπαρξης του ευρώ, ρυθμίστηκαν αποτελεσματικά οι συναλλαγματικές ισοτιμίες των χωρών-μελών μεταξύ τους. Η επιλογή να ανατιμηθεί ένα νόμισμα μέσα στην Ευρωζώνη δεν ήταν πλέον διαθέσιμη. Η Γερμανία, με χαμηλή ανάπτυξη της παραγωγικότητας, οδήγησε τους μισθούς και τα ημερομίσθια των εργαζομένων της προς τα κάτω, με την πτώση των πραγματικών μέσων εισοδημάτων για επτά χρόνια. Έγινε ως αποτέλεσμα πιο ανταγωνιστική, σε σχέση με τα άλλα μέλη του ευρώ. Κανονικά, αυτό θα οδηγούσε σε αύξηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας της. Αλλά το ίδιο το ευρώ ήταν αιτία να αποφευχθεί αυτό.

Αντ’ αυτού, οι γερμανικές εξαγωγές φαίνονταν πολύ φθηνές για τις χώρες της Νότιας Ευρώπης. Άρχισαν να εισάγουν από τη Γερμανία (και τη βόρεια Ευρώπη γενικότερα) περισσότερα από όσα πουλούσαν. Ένα εμπορικό χάσμα άνοιξε: η διεύρυνση ελλειμμάτων στο Νότο συνοδεύτηκε από διεύρυνση των πλεονασμάτων στο Βορρά, μέσα στην Ευρωζώνη. Τα ελλείμματα χρειάζονταν χρηματοδότηση. Αυτό είναι το δεύτερο, κρίσιμο, μέρος της κρίσης. Για τη χρηματοδότηση των ελλειμμάτων, οι χώρες δανείζονταν, αξιοποιώντας το πρόσφατα ισχυροποιημένο χρηματοπιστωτικό σύστημα της Ευρώπης. Στην Ισπανία και την Πορτογαλία ο δανεισμός αυτός εμφανίστηκε ως ιδιωτικό χρέος, βοηθώντας οικονομικά μια τεράστια φούσκα των ακινήτων, όπου η αύξηση των τιμών οδήγησε σε αύξηση δανεισμού. Για την Ελλάδα, οδήγησε σε υψηλά επίπεδα του δημόσιου χρέους - τα ελληνικά νοικοκυριά αποταμίευαν, παρά δανείζονταν, κατά τη διάρκεια της άνθησης. Αλλά σε όλες τις περιπτώσεις, το συνολικό ποσό του χρέους στην οικονομία άρχισε να αυξάνεται ραγδαία.

Το οικονομικό κραχ, με τις αυξημένες απαιτήσεις δανεισμού του, χτύπησε κατευθείαν σε αυτήν την υφιστάμενη ανισορροπία. Το έναυσμα για την κρίση ήταν η αποκάλυψη, τον Οκτώβριο του 2009 από μια νέα κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, ότι το δημόσιο χρέος στην Ελλάδα ήταν πολύ μεγαλύτερο από ότι η προηγούμενη κυβέρνηση είχε παραδεχθεί.

Δεν είναι μια κρίση δημόσιων δαπανών. Η Ισπανία και η Πορτογαλία είχαν πλεονάσματα της γενικής κυβέρνησης, ξοδεύοντας λιγότερα από αυτά που λάμβαναν σε φόρους, έως ότου ξέσπασε η κρίση - σε αντίθεση με τη Γερμανία και τη Γαλλία, που ήταν συνεχώς ελλειμματικές. Η Ελλάδα δαπανούσε λιγότερο, ως ποσοστό του ΑΕΠ, στο δημόσιο τομέα της, από ότι η Γερμανία ή η Γαλλία - αν και πάσχει από χρόνια φοροδιαφυγή των πλουσίων της.

Πρόκειται για μια κρίση του χρηματοπιστωτικού συστήματος, και του ίδιου του ευρώ. Χωρίς την επίλυση και των δύο πλευρών αυτής της ατυχούς σύζευξης, δεν θα τελειώσει.

Δύο χρόνια αποτυχίας

Οι διαδοχικές προσπάθειες για την επίλυση της κρίσης από τις μεγάλες δυνάμεις έχουν αποτύχει. Έχουν ακολουθήσει ένα προκαθορισμένο πρόγραμμα: παράλληλα με τα κεφάλαια διάσωσης, που τώρα ανέρχονται σε 240 δισ. €, τα οποία προορίζονταν για να ανταποκριθεί η ελληνική πολιτεία στις απαιτήσεις των πιστωτών της, έρχεται η επιμονή για μέτρα λιτότητας αυξανόμενης αυστηρότητας. Επιβλεπόμενες από την «Τρόικα» ΕΕ / ΕΚΤ / ΔΝΤ, οι διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις έχουν μεταφέρει σωρούς μετρητών στους διεθνείς πιστωτές, ενώ πιέζουν τον ελληνικό λαό για όλο και μεγαλύτερες θυσίες. Ο αντίκτυπος στην κοινωνία είναι καταστροφικός. Για να επιλέξουμε ένα μόνο παράδειγμα, η Ελλάδα είχε το χαμηλότερο ποσοστό αυτοκτονιών στην Ευρώπη. Οι αυτοκτονίες έχουν αυξηθεί κατά 40% τον τελευταίο χρόνο.

Τα σχέδια της τρόικας δεν θα λειτουργούσαν. Η λιτότητα είναι αυτοκαταστροφική. Οι περικοπές δημόσιων δαπανών - και οι απότομες αυξήσεις φόρων - απομυζούν τη ζήτηση από την οικονομία. Αν η οικονομία είναι αδύναμη - και η Ελλάδα είναι σοβαρά ασθενής - αποδυναμώνεται περαιτέρω καθώς η μείωση της ζήτησης οδηγεί σε μείωση των πωληθέντων αγαθών, λιγότεροι άνθρωποι απασχολούνται και οι μισθοί πέφτουν. Ένας φαύλος κύκλος παρακμής ξεκινά, όπως ακριβώς έγινε όταν οι κυβερνήσεις επιχείρησαν την ίδια πορεία κατά τη δεκαετία του 1930. Η ελληνική οικονομία έχει πλέον συρρικνωθεί κατά 16% σε πέντε χρόνια, ενώ η ανεργία έχει εκτοξευθεί στα ύψη. Και το βάρος του χρέους, μακριά από το να συρρικνώνεται, φουσκώνει έχοντας αυξηθεί από 130% του ΑΕΠ στα τέλη του 2009, γύρω στο 160% σήμερα.

Ο μόνος τρόπος για να αφαιρεθεί ένα χρέος είναι να πληρωθεί ή να ακυρωθεί. Οι διασώσεις (μνημόνια) δεν κάνουν ούτε το ένα ούτε το άλλο. Απλά βοηθούν στη διατήρηση της ροής των αποπληρωμών, με τόκο, που επιτρέπει στην Ελλάδα να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις των πιστωτών της. Καθώς η οικονομία κατέρρευσε - άμεσο αποτέλεσμα της λιτότητας - ο μηχανισμός αυτός έχει καταστεί όλο και πιο αισχρός: μια ολόκληρη χώρα λιμοκτονεί από τη λιτότητα, αλλά διατηρείται στη ζωή προς όφελος των πιστωτών της. Δεν πρέπει να είναι έκπληξη ότι τόσοι πολλοί Έλληνες ψήφισαν για την καταπολέμηση της λιτότητας. Δεν υπάρχει κανένας λόγος για κανέναν στην Ελλάδα να αποδεχθεί αυτήν την άθλια κατάσταση.

Ο ΣΥΡΙΖΑ, ο Συνασπισμός της Ριζοσπαστικής Αριστεράς, αναδείχτηκε νικητής, ανερχόμενος στη δεύτερη θέση στις τελευταίες εκλογές και τώρα οι δημοσκοπήσεις του δίνουν περίπου 27%, μπροστά από όλα τα άλλα κόμματα. Ο ΣΥΡΙΖΑ κέρδισε την υποστήριξη των εργατικών περιοχών των πόλεων, αντικαθιστώντας το ΠΑΣΟΚ. Επέμεινε για την αναστολή των πληρωμών του χρέους και για το τέλος στη λιτότητα ως προϋποθέσεις για οποιαδήποτε μελλοντική κυβέρνηση συνασπισμού. Εάν δεν σχηματιστεί κυβέρνηση, νέες εκλογές θα διεξαχθούν στα μέσα Ιουνίου.

Οι προσεχείς εβδομάδες

Δύο χρόνια επαίσχυντης αποτυχίας της Τρόικας τελικά φτάνουν στο τέλος τους. Η κατάσταση είναι πολύπλοκη. Υπό διαρκή αβεβαιότητα βρίσκεται το πρόγραμμα κατά τη διάρκεια των επόμενων μηνών. Ο παρακάτω πίνακας δείχνει το ποσό που η Ελλάδα αναμένεται να πληρώσει για την κάλυψη των πιστωτών της για το υπόλοιπο του έτους.
Πρόγραμμα της ελληνικής πληρωμών του χρέους, 2012 (εκατ. ευρώ)

Πηγή: Bloomberg

Σημαντικές μεμονωμένες αποπληρωμές περιλαμβάνουν 3,1 δισ. € το που οφείλονται στην ΕΚΤ στις 20 Αυγούστου. Αλλά μία οποιαδήποτε αποτυχία πληρωμής πριν από την ημερομηνία αυτή θα προκαλέσει μια χρεοκοπία.

Δεν είναι πλέον δυνατό για το ελληνικό κράτος να ανταποκριθεί στις πληρωμές και να πληρώσει τους εργαζόμενούς του. Εάν οι πληρωμές συνεχίζονται, θα πρέπει να συνεχίσουν να λαμβάνουν χρηματοδότηση από το πακέτο διάσωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ΕΕ έχει, μέχρι τώρα, επιμείνει ότι η λήψη των ποσών βοήθειας απαιτεί η Ελλάδα να τηρήσει το μνημόνιο συμφωνίας, που υπογράφηκε πέρυσι, ότι δεσμεύεται σε αυστηρά μέτρα λιτότητας. Εάν τα μέτρα αυτά δεν τηρηθούν, η χρηματοδότηση θα κοπεί, οδηγώντας σε αναγκαστική χρεοκοπία. Είναι πιθανό, αλλά όχι βέβαιο, ότι η ΕΕ είναι τώρα αβέβαιη για το θέμα αυτό, με τον Jean-Claude Juncker, Πρωθυπουργό του Λουξεμβούργου και επικεφαλής του Eurogroup, να υπονοεί τη Δευτέρα ότι κάποια επιείκεια μπορεί να επιτραπεί.

Αν χρεοκοπήσει η Ελλάδα, δεν έχει νόημα να παραμείνει στο εσωτερικό της Ευρωζώνης. Οι διεθνείς τράπεζες έχουν περάσει τα τελευταία χρόνια προσπαθώντας να ξεφορτωθούν τα ελληνικά ομόλογά τους, και οι μόνοι αγοραστές που μένουν είναι οι επίσημες πηγές χρηματοδότησης (όπως η ΕΚΤ), οι ελληνικές τράπεζες και τα εθισμένα στο ρίσκο hedge funds. Η χρεοκοπία δεν θα χτυπήσει πάρα πολύ σκληρά τις τράπεζες έξω από την Ελλάδα, και η ΕΚΤ μπορεί να αντέξει τις απώλειες. Αλλά εκείνες μέσα στην Ελλάδα θα εξαλειφθούν. Θα χρειαστούν κεφαλαιακή ενίσχυση - με νέα κεφάλαια - πιθανότατα υπό αυστηρό κυβερνητικό έλεγχο. Ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών με ευρώ δεν θα είναι δυνατή χωρίς πρόσβαση σε πηγή διαθέσιμων ευρώ - και η ΕΚΤ όπως και άλλοι δεν θα είναι πρόθυμοι να τους προμηθεύσει. Ανακεφαλαιοποίηση σε ένα νέο νόμισμα, όμως, είναι μια δυνατότητα, με την κεντρική τράπεζα να εκτυπώνει αποτελεσματικά νόμισμα για να αντιμετωπίσει την κατάσταση. Μια ελληνική τραπεζική κατάρρευση θα μπορούσε γρήγορα να οδηγήσει σε έξοδο από το ευρώ.

Η πιο πιθανή ημερομηνία για τις εκλογές είναι 10 ή 17 Ιουνίου. Η Γερμανία επιμένει ότι αν η Ελλάδα δεν έχει κυβέρνηση μετά από τότε, δεν θα λάβει την επόμενη δόση της βοήθειας της ΕΕ, για τον Ιούνιο. Αυτό, επίσης, θα οδηγήσει σύντομα σε μια χρεοκοπία, και έτσι θα οδηγήσει την Ελλάδα προς την πόρτα του ευρώ.

Αλλά μια κυβέρνηση που τιμά τις δεσμεύσεις του χρέους της - αν, κατά κάποιο τρόπο, κάποια τέτοια μπορεί να σχηματιστεί - θα είναι σε μια εξαιρετικά ευάλωτη κατάσταση. Η εξάρτησή της από τις περαιτέρω επιχορηγήσεις της ΕΕ θα είναι απόλυτη. Το πρωτογενές έλλειμμα στην Ελλάδα - η διαφορά ανάμεσα στις εισπράξεις των κρατικών φόρων και των δαπανών που πραγματοποιούνται, μείον τις πληρωμές τόκων - είναι 1% του ΑΕΠ. Αυτό δεν είναι τεράστιο, αλλά χρειάζεται ωστόσο να καλυφθεί. Εάν δεν καλύπτεται, για οποιονδήποτε λόγο, το κράτος θα ξεμείνει από χρήματα για να πληρώσει τους υπαλλήλους του πολύ σύντομα, ίσως και μέχρι τον Ιούλιο. Μπορεί να αναγκαστεί να εκδώσει υποσχετικά γραμμάτια - πληρωτέα σε ευρώ σε μεταγενέστερη ημερομηνία - και αυτά, με τη σειρά τους, θα αρχίσουν να λειτουργούν ως χρήματα, όντας δεκτά σε καταστήματα και ούτω καθεξής. Το ευρώ θα εξαφανιστεί από την κυκλοφορία, όντας πάρα πολύ πολύτιμο για να χρησιμοποιείται σε συναλλαγές ή να κατατεθεί σε ελληνικές τράπεζες. Μια de facto, σχεδόν τυχαία έξοδος από το ευρώ θα έχει συμβεί.

Οι πιθανότητες διαπραγματεύσεων μεταξύ όλων των πλευρών μέσα στους επόμενους μήνες, ώστε η Ελλάδα να παραμείνει μέλος του ευρώ, είναι λίγες. Αν και το αποτέλεσμα είναι αβέβαιο και εξαρτώμενο από τις πολιτικές εξελίξεις, ακόμη και αν η Ελλάδα συνεχίσει στους επόμενους μήνες και την περίοδο των εκλογών ως μέλος του ευρώ, η κρίση δεν θα επιλυθεί. Το δημόσιο χρέος θα κυριαρχήσει επί κάθε άλλου αιτήματος, και, με καμία ρεαλιστική ελπίδα αποπληρωμής του χρέους και με την οικονομία να καταρρέει, το ζήτημα της συμμετοχής στο ευρώ απλώς θα επανεμφανιστεί.

Μετάδοση και κατάρρευση

Στη θεωρία, η Ελλάδα μπορεί να τεθεί υπό περιορισμό. Η ΕΕ και η ΕΚΤ, μεταξύ τους, έχουν περάσει δύο χρόνια για την κατασκευή μιας σειράς «τειχών προστασίας» για να εμποδίσουν την εξάπλωση της κρίσης πέραν των συνόρων της, με 750 δισ. € θεωρητικά διαθέσιμο. Οι πρώην ιδιώτες πιστωτές της έχουν ξεφορτωθεί το ελληνικό χρέος, μειώνοντας την έκθεση τους στο ελάχιστο. Στη θεωρία, η κρίση στην Ελλάδα μπορεί να μείνει εκεί.

Αλλά δεν είναι μια ελληνική κρίση. Η Ισπανία, η Πορτογαλία και η Ιταλία είναι όλες μέρος της ίδιας χρεομηχανής, λόγω των ανισορροπιών του ευρώ. Κατά την περίοδο άνθησης του ευρώ, η Ισπανία και η Πορτογαλία απέκτησαν τεράστια χρέη στον ιδιωτικό τομέα. Μια έκρηξη αγοράς κατοικίας οδήγησε σε δανεισμό για την απόκτηση ιδιοκτησίας, ο οποίος με τη σειρά του οδήγησε σε αύξηση των τιμών - μέχρι που σε ένα σημείο πάνω από το 20% του ισπανικού εργατικού δυναμικού απασχολούνταν στον τομέα των κατασκευών. Τα ιδιωτικά χρέη διογκώθηκαν. Όταν ήρθε το κραχ, τα χρέη δεν μπορούσαν πλέον να αποπληρωθούν. Οι ισπανικές τράπεζες απειλούνται με κατάρρευση, με την τρίτη μεγαλύτερο, τη Bankia, να εθνικοποιείται σιωπηρά από την κυβέρνηση την περασμένη εβδομάδα. Η Ιταλία, εν τω μεταξύ, πάσχει από μόνιμα χαμηλή ανάπτυξη και έχει 1.3 τρις. € χρέος του δημόσιου τομέα. Επίσης, έχει πέσει στην παγίδα.

Κάθε έκρηξη στην Ελλάδα θα μπορούσε να εξαπλωθεί γρήγορα σε αυτά τα τρία κράτη – ειδικότερα στην Ισπανία. Ο συνωστισμός στις τράπεζες θα μπορούσε να αρχίσει, καθώς πανικόβλητοι καταθέτες δεν πιστεύουν ότι οι κυβερνήσεις τους είναι σε θέση να υποστηρίξουν τις καταρρέουσες τράπεζες, και αρχίζουν την απόσυρση των μετρητών τους – προκαλώντας μια πραγματική τραπεζική κούρσα. Είτε οι έμποροι της αγοράς ομολόγων - πιστεύοντας ότι οι υπερχρεωμένες οικονομίες θα οδηγηθούν σε μεγάλες καταρρεύσεις τραπεζών που οι κυβερνήσεις δεν θα μπορέσουν να τις γλυτώσουν – θα αυξήσουν τα επιτόκια αναγκάζοντας τις κυβερνήσεις να αναζητήσουν διάσωση σε στάση πληρωμών. Είτε οι ιδιώτες επενδυτές και οι κερδοσκόποι, πιστεύοντας ότι οι χώρες αυτές δεν μπορούν να στηρίξουν τις τράπεζες τους, θα αρχίσουν να αποσύρουν τα κεφάλαιά τους για αλλού, προκαλώντας φυγή κεφαλαίων και κατάρρευση των τραπεζών.

Ή, πράγματι, μπορεί να συμβεί ένας κάποιος συνδυασμός των τριών αυτών ενδεχομένων. Τα επιτόκια για τα ισπανικά και ιταλικά κρατικά ομόλογα έχουν ήδη αρχίσει να ανεβαίνουν απότομα, καθώς οι επενδυτές αρχίζουν να φοβούνται τους κινδύνους μιας εκτεταμένης κατάρρευσης. Ο οίκος αξιολόγησης Fitch ανακοίνωσε ότι θα υποβαθμίσει τα μέλη του ευρώ στην περίπτωση μιας ελληνικού εξόδου. Τα τείχη προστασίας της ΕΕ, το προσωρινό Ευρωπαϊκό Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (EFSF) και o μόνιμος Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας, φαίνεται να είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν την κατάσταση – θεωρητικά. Στην πράξη, δεν στηρίζονται σε πραγματικά κεφάλαια, αλλά στις υποσχέσεις από τα υπογράφοντα μέλη τους να πληρώσουν, αν χρειαστεί. Και μια υπόσχεση πληρωμής δεν είναι το ίδιο με τα μετρητά στο χέρι - ειδικά αν αυτοί που υπόσχονται να πληρώσουν, όπως η Ισπανία, είναι επίσης εκείνοι που απαιτούν διασώσεις. Και οι μεν και οι δε θα μπορούσαν σύντομα να βρεθούν μαζί σε ένα παρανάλωμα. Οι κίνδυνοι για μια δεύτερη σοβαρή ύφεση είναι σημαντικοί.

Τα επόμενα βήματα

Υπάρχουν δύο βασικές κατευθύνσεις για την αποσόβηση του κραχ. Η μία είναι η προσπάθεια εφαρμογής όσο το δυνατόν περισσότερο των παλιών μεθόδων εργασίας. Αυτή είναι η προτιμώμενη οδός της τρόικας. Δεν έχει λειτουργήσει μέχρι τώρα, και δεν θα λειτουργήσει στο μέλλον.

Η άλλη είναι να επιβάλει μια απότομη ρήξη με το αποτυχημένο παρελθόν. Ο ΣΥΡΙΖΑ έχει απόλυτο δίκιο να επιμένει στην άρνηση να γίνει αποπληρωμή του χρέους, και υποσχόμενος να τελειώσει τη λιτότητα. Ούτε το ένα ούτε το άλλο είναι προς όφελος των απλών Ελλήνων, ή της ευρωπαϊκής κοινωνίας γενικότερα. Έχει δίκιο, επίσης, να αυξηθεί η χρήση ανορθόδοξων μέσων χρηματοδότησης, όπως ο αναγκαστικός εγχώριος δανεισμός - υποχρεωτικά δάνεια, από αυτούς που μπορούν να αντέξουν οικονομικά, με χαμηλά επιτόκια. Η πρόληψη της εξάπλωσης της μόλυνσης, και η συγκράτηση της οικονομικής κρίσης, θα απαιτήσει ελέγχους στην κίνηση κεφαλαίων - περιορισμούς στην ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων, είτε άμεσα είτε έμμεσα, για την πρόληψη της εξάπλωσης πανικού. Ακόμη και το ΔΝΤ παραδέχεται τώρα την αποτελεσματικότητα των μέτρων αυτών σε περίπτωση κρίσης. Οι πλούσιοι πρέπει να φορολογηθούν αποτελεσματικά για να καλύψουν τις δαπάνες, και οι τράπεζες να λειτουργούν προς το συμφέρον της κοινωνίας και όχι για το ιδιωτικό κέρδος.

Αυτό που χρειάζεται, με άλλα λόγια, είναι τα πρώτα βήματα μακριά από ένα αποτυχημένο οικονομικό σύστημα. Το κίνημα ενάντια στη λιτότητα στην Ευρώπη αναπτύσσεται. Η Ελλάδα θα μπορούσε να είναι έτοιμη να αναλάβει αυτά τα πρώτα βήματα μέσα από τα συντρίμμια. Αν μια νέα κυβέρνηση ενάντια στην λιτότητα σχηματιστεί εκεί, η πίεση πάνω της για να σπάσει θα είναι τεράστια. Η αλληλεγγύη μας θα είναι ζωτικής σημασίας.